Sắc tố
Sắc tố hiện lên da sau sáu bước: tác nhân đánh thức tế bào hắc tố, nền trung bì của nám giữ cho tế bào luôn bị kích hoạt, tín hiệu ra lệnh tạo sắc tố, men tyrosinase tạo melanin, melanin được chuyển sang tế bào sừng, rồi tô màu và rời da.
Vấn đề da trong Atlas: Sắc tố / Nám / Tàn nhang / Thâm mụn
ChấtDelphi bình chọn cho vấn đề da này; chữ đậm là chất đạt đồng thuận cho vấn đề da này.
ChấtĐặt theo cơ chế, Delphi không bình chọn cho vấn đề da này.
TNNguồn nói thẳng tiến trình này hóa giải mắt xích.
TNTiến trình có thật, nối vào mắt xích theo cơ chế.
Da không tự chữa được: chỗ của chất đặc trị hoặc kỹ thuật.
Bước 1
Tác nhân kích hoạt
Ánh sáng, viêm và nội tiết đánh thức tế bào hắc tố.
1aTia UV và ánh sáng nhìn thấy
Ánh sáng nhìn thấy chỉ bị chặn bởi kem chống nắng có màu chứa oxide sắt.
Tự chữa sửa hậu quả của tia, không chặn được tia.
1bViêm (thâm sau mụn, sau kích ứng)
1cNội tiết (nám)
Chất bôi không tác động lên nội tiết.
Không có tiến trình tự chữa tại da cho tín hiệu nội tiết.
Bước 2
Nền trung bì của nám
Sáu bệnh lý nền giữ cho tế bào hắc tố luôn ở trạng thái bị kích hoạt; riêng nám có bước này.
2aTăng sinh tế bào mast
Niacinamide 4% bôi làm giảm tế bào mast trên sinh thiết. Tranexamic acid chưa xếp vào ô này: xem ghi chú cuối trang.
Chưa có tiến trình tự chữa nào được ghi nhận làm giảm tế bào mast; tế bào mast làm yếu màng đáy nên ô này liên quan gián tiếp tới TN8.
2bThoái hóa elastin do nắng
Elastin người lớn gần như không được tạo mới.
2cTân sinh mạch máu trung bì nông
Tranexamic acid bôi: số mạch và VEGF chỉ có xu hướng giảm; dùng uống thì số mạch và VEGF không đổi.
Mạch tự thu lại khi viêm đã tắt; trên da nám chưa có số đo.
2dStress oxy hóa kéo dài
2eViêm nền mãn tính
Viêm mạn hình thành khi chương trình tự kết thúc suy yếu.
2fĐứt gãy màng đáy
Tretinoin 0,1% làm sợi neo ở vùng nối thượng bì – trung bì tăng gấp đôi trên da lão hóa do nắng, chưa đo trên da nám.
Bước 3
Tín hiệu ra lệnh tạo sắc tố
Tế bào sừng, nguyên bào sợi và mạch máu gửi tín hiệu bật tế bào hắc tố.
3aα-MSH (hormone kích thích tế bào hắc tố) và thụ thể MC1R
Đây là tín hiệu sinh lý của nhà máy sắc tố, không phải tổn thương cần sửa.
3bPlasmin, arachidonic acid, prostaglandin
Khi viêm tự kết thúc, prostaglandin gây viêm được thay bằng loại tiêu viêm.
3cEndothelin-1 và tín hiệu viêm từ tế bào sừng
Tranexamic acid 2% bôi đơn độc làm giảm endothelin-1.
3dTín hiệu từ nguyên bào sợi lão hóa
Chưa có chất bôi nào có số đo.
Bước 4
Tạo melanin
Men tyrosinase trong melanosome (túi chứa sắc tố) biến tyrosine thành melanin.
4aMen tyrosinase
Hydroquinone còn phá melanosome và làm tổn thương tế bào hắc tố. Corticoid ức chế không chọn lọc.
Không có tiến trình tự chữa nào tắt men tạo sắc tố: chỗ của chất đặc trị (Bài 3).
Bước 5
Sang tế bào sừng
Melanosome phải sang tế bào sừng thì mới hiện màu.
5aChuyển melanosome
Chỗ của chất đặc trị (Bài 3).
Bước 6
Tô màu và rời da
Sắc tố ở thượng bì theo tế bào sừng đi lên rồi bong ra; sắc tố rơi xuống trung bì thì bị giữ lại lâu.
6aThượng bì: đẩy tế bào chứa sắc tố ra
6bTrung bì: sắc tố nằm trong đại thực bào
Chất bôi chưa có số đo làm giảm; một thử nghiệm tranexamic acid uống ghi nhận giảm.
Rất chậm, có khi vĩnh viễn.
Da tự chữa ở hai đầu chuỗi: đầu chuỗi là tác nhân, nền trung bì và tín hiệu viêm; cuối chuỗi là thay mới thượng bì. Ba mắt xích của nhà máy sắc tố (3a, 4a, 5a) không có tiến trình tự chữa nào, nên đó là chỗ của chất đặc trị.
Nguồn của chuỗi hình thành
- Espósito và cộng sự, Dermatology and Therapy, 2022, PMID 35904706
- Liu và cộng sự, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2023, PMID 36817641
- Woodley và cộng sự, JAMA, 1990, PMID 2342217
- Kim và cộng sự, Clinical and Experimental Dermatology, 2016, PMID 27135282
- Castanedo-Cazares và cộng sự, Photodermatology, Photoimmunology & Photomedicine, 2014, PMID 24313385
- Navarrete-Solís và cộng sự, Dermatology Research and Practice, 2011, PMID 21822427
- Na và cộng sự, Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 2013, PMID 22329442
- Cassiano và cộng sự, Indian Journal of Dermatology, Venereology and Leprology, 2022, PMID 35389028
- Cruz và cộng sự, Anais Brasileiros de Dermatologia, 2026, PMID 42025113
Nguồn của từng tiến trình tự chữa: Vấn đề da theo tiến trình.